Po kradzieży z magazynu policja pyta, czy zgodzisz się na badanie wariografem. Wynik może trafić do sprawy karnej jako element opinii biegłego, ale jego dopuszczalność zależy od etapu postępowania, zgody i sposobu przeprowadzenia badania.
Wariograf może wspierać ustalenia, ale sam nie rozstrzyga o winie
- Opinia biegłego, a nie sam zapis urządzenia, może być dowodem w sprawie.
- Zgoda osoby badanej jest wymagana przy badaniu w trybie art. 192a § 2 i art. 199a k.p.k.
- Badanie przy przesłuchaniu jest zakazane, także gdy czynności pozostają z nim w bezpośrednim związku.
- Odmowa badania nie powinna sama w sobie przemawiać na korzyść ani niekorzyść osoby.
- Wątpliwości do opinii można zgłosić, wskazując konkretne braki lub niejasności.
W postępowaniu karnym znaczenie ma etap sprawy
Ten sam poligraf może pełnić inną rolę zależnie od tego, czy śledczy dopiero ustalają krąg osób, czy postępowanie toczy się już przeciwko konkretnej osobie. Kodeks postępowania karnego przewiduje dwa odrębne tryby, a ich pomylenie prowadzi do błędnych oczekiwań wobec badania.
Art. 192a § 2 k.p.k. dotyczy wstępnego etapu postępowania i sytuacji, w których badanie służy ograniczeniu kręgu osób podejrzanych lub ocenie wartości dowodowej śladów. Art. 199a k.p.k. pozwala biegłemu użyć środków technicznych kontrolujących nieświadome reakcje organizmu, gdy sprawa toczy się już przeciwko konkretnej osobie, także w postępowaniu sądowym. W obu trybach wymagana jest zgoda osoby badanej.
Przepisy te nie dają policjantowi prawa do prowadzenia „rozpytania z wariografem”. W postanowieniu I KZP 25/14 Sąd Najwyższy wskazał, że badanie ma przeprowadzać biegły, zgodnie z decyzją organu procesowego, i nie może być bezpośrednio związane z przesłuchaniem. Dobrowolna zgoda nie znosi zakazu używania urządzenia podczas przesłuchania.
Opinia nie jest werdyktem o prawdomówności
Wariograf rejestruje zmiany reakcji fizjologicznych, a nie kłamstwo jako takie. Pobudzenie może mieć różne przyczyny, dlatego odczyt wymaga interpretacji w odniesieniu do konkretnych pytań i okoliczności badania. Nie da się z samego wykresu wyprowadzić pewnego wniosku o winie.
W postanowieniu III KK 232/14 Sąd Najwyższy podkreślił, że dane z badania stanowią element opinii biegłego i wskazują reakcje na zadane pytania, a nie dowodzą sprawstwa. Sąd ocenia opinię razem z pozostałym materiałem. Uważam, że najbezpieczniej traktować taki wynik jako pomocniczą wskazówkę, nigdy jako skrót zastępujący zeznania, dokumenty czy ślady rzeczowe.
To również wyjaśnia częste nieporozumienie: sama gotowość do badania nie dowodzi niewinności, a odmowa nie jest automatycznym dowodem winy. W opracowaniu dotyczącym przeglądu orzecznictwa Sądu Najwyższego wskazano, że zgoda ani jej brak nie powinny być interpretowane na korzyść lub niekorzyść badanego; odmowa może wynikać choćby z braku zaufania do wartości tej metody. Przegląd orzecznictwa Sądu Najwyższego pokazuje więc, dlaczego odmowa nie powinna zastępować oceny dowodów.
Gdy badanie pojawia się w sprawie, sprawdź jego podstawę i cel
Najpierw ustal, kto zarządził badanie i w jakim trybie ma się odbyć. Jeżeli postępowanie karne toczy się już przeciwko konkretnej osobie, w grę może wchodzić art. 199a k.p.k.; na wcześniejszym etapie podstawą może być art. 192a § 2 k.p.k., w granicach celu wskazanego w tym przepisie. Poproś o wyjaśnienie, czy badanie ma wykonać biegły i jaki problem dowodowy ma rozstrzygnąć.
Przed wyrażeniem zgody odróżnij samą czynność badania od przesłuchania. Zgodnie z art. 171 § 5 pkt 2 k.p.k. zakazane jest używanie środków technicznych do kontroli nieświadomych reakcji organizmu osoby przesłuchiwanej, a art. 171 § 7 określa skutki dowodowe naruszenia zakazów przesłuchania. W postępowaniu z art. 199a trzeba też uwzględnić, że oświadczenia złożone biegłemu mogą zostać wykorzystane jako dowód.
Jeżeli badanie ma odbyć się w trakcie przesłuchania albo tuż przy czynności pozostającej z nim w bezpośrednim związku, zgłoś zastrzeżenie obrońcy lub pełnomocnikowi i poproś o odnotowanie go w dokumentacji. Nie podpisuj zgody bez zrozumienia jej zakresu i celu; przy sprawie karnej decyzję najlepiej omówić z prawnikiem, zwłaszcza gdy masz status podejrzanego lub oskarżonego.
Niejasna opinia biegłego wymaga wskazania konkretnego problemu
Sam niekorzystny wniosek nie przesądza, że badanie przeprowadzono wadliwie. Znaczenie mają uchwytne braki, na przykład niejasny opis metody, brak odpowiedzi na pytania zlecone przez organ albo sprzeczności wewnątrz opinii. Wniosek procesowy powinien wskazywać, czego dokładnie nie da się z opinii ustalić.
Jeśli opinia jest niepełna, niejasna lub sprzeczna, strona może zwrócić się o przesłuchanie biegłego albo o uzupełnienie opinii, a w razie potrzeby o powołanie innych biegłych, na zasadach art. 201 k.p.k. Praktycznie oznacza to przygotowanie listy konkretnych pytań: jaki był cel badania, jakich danych użyto, czy wnioski odpowiadają materiałowi oraz jakie ograniczenia trzeba uwzględnić. O dopuszczeniu dowodu decyduje organ prowadzący sprawę, nie osoba składająca wniosek.
| Sytuacja | Możliwa przyczyna lub skutek | Co zrobić |
|---|---|---|
| Badanie zaplanowano podczas przesłuchania | Może naruszać zakaz z art. 171 § 5 pkt 2 k.p.k. | Zażądaj wyjaśnienia podstawy i zgłoś zastrzeżenie przez obrońcę lub pełnomocnika. |
| Nie wiadomo, czy badanie jest dobrowolne | Brak świadomej zgody może podważać prawidłowość czynności. | Przed decyzją ustal zakres zgody i możliwość jej odmowy. |
| Opinia zawiera niejasne lub sprzeczne wnioski | Materiał może wymagać uzupełnienia albo ponownej oceny. | Wskaż konkretne braki i rozważ wniosek na podstawie art. 201 k.p.k. |
| Badanie wykonano prywatnie | Raport nie staje się automatycznie opinią biegłego powołanego przez organ procesowy. | Omów z prawnikiem sposób przedłożenia dokumentu i jego znaczenie dla sprawy. |
Podstawowe granice tej metody omawia też opracowanie Krajowej Szkoły Sądownictwa i Prokuratury, poświęcone roli ekspertyzy wariograficznej w postępowaniu karnym. Dla osoby badanej najważniejszy praktyczny wniosek jest prosty: kwestionuj konkretny sposób przeprowadzenia lub treść opinii, a nie sam fakt, że jej wynik jest niekorzystny.
Przed decyzją oddziel zgodę od dowodowej wartości wyniku
Jeżeli rozważasz badanie, zacznij od ustalenia jego procesowej podstawy, celu i tego, kto ma je przeprowadzić. Następnie sprawdź, czy czynność będzie oddzielona od przesłuchania oraz czy rozumiesz, że wypowiedzi złożone biegłemu mogą wejść do materiału sprawy. Zgoda na badanie nie oznacza, że wynik rozstrzygnie sprawę po Twojej myśli.
Ten tekst ma charakter informacyjny i nie zastępuje porady prawnej. Przed wyrażeniem zgody, odmową albo złożeniem wniosku dowodowego skonsultuj sytuację z adwokatem lub radcą prawnym, który zna akta sprawy.
